Zgjidhja e ekuacionit të gradës 5-të
Abstract.
Ekuacioni polinomial ka zgjidhje me radikale atëherë dhe vetëm atëherë kur grupi i Galuait është grup i zgjidhshëm. Ne japim kushte të nevojshme dhe të mjaftueshme për përcaktimin e dhe në rastet kur është grup i zgjidhshëm japim formulat përkatëse të gjetjes së rrënjëve.
Key words and phrases:
invariants, binary forms, quintic2000 Mathematics Subject Classification:
Primary 20F70, 14H10; Secondary 14Q05, 14H371. Hyrje
Gjetja e formulave për rrënjët e ekuacioneve polinomialë është një nga problemet më klasike të matematikës. Formula kuadratike (për gjetjen e rrënjëve të polinomeve kuadratike) është nga formulat e para të algjebrës. Për polinome me gradë (kubiket) këto formula janë disi më të komplikuara dhe njihen si formulat e Kardanos. Pës (kuartiket) formulat e gjetjes së rrënjëve quhen formulat e Ferrarit; shih [algjebra] për më tepër detaje.
Ekuacionet e gradës (kuintiket) paraqitën vështiresi më të mëdha. Në 1799 Ruffini paraqiti një ”vërtetim të pasaktë” të faktit se nuk ekziston një formulë për zgjidhjen e ekuacionit kuintik. Në 1824, Nils Abel ishte i pari që dha një vërtetim të saktë të faktit që një formulë e gjetjes së rrënjëve për kuintiket nuk ekziston. Këtij fakti tashmë në literaturë i referohet si teorema Abel-Ruffini; shihni [king-beyond-quartic].
Me zhvillimin e Teorisë së Galuait, teoria a gjetjes së formulave që përcaktojnë rrënjët (zgjidhjet me radikale) u transformua dhe u përgjithësua për polinomet me gradë çfarëdo. Rezultati kryesor i Teorisë së Galuait është : një ekuacion polinomial , për , është i zgjidhshëm me radikale atëherë dhe vetëm atëherë kur është një grup i zgjidhshëm. Natyrshëm lind pyetja: cilat janë formulat për ekuacionet kuintike që janë të zgjidhshme?
Në këtë përmbledhje të disa fakteve bazë mbi teorinë e zgjidhjeve të ekuacioneve ne synojmë të japim një përshkrim të shkurtër të zgjidhjes së ekuacioneve kuintike. Ne supozojmë se lexuesi është i familiarizuar me faktet bazë të algjebrës në nivelin e [algjebra]
2. Njohuri paraprake
Le të jetë një fushë perfekte me karakteristike . Jepet një polinom me gradë dhe rrënjët e këtij polinomi. Fusha quhet fusha ndarëse e polinomit . Nga një teoremë e Kronecker, për çdo fushë dhe çdo polinom ekziston një shtrirje e -së që është fusha ndarëse e .
Teorema 1 (Teorema e shtrirjes së izomorfizmit).
Le të jetë një izomorfizëm i fushës. Kemi një bashkësi polinomesh në dhe polinomet korresponduese në . Le të jetë fusha ndarëse për mbi dhe fusha ndarëse mbi . Atëherë ekziston një automorfizëm me .
Për më shumë, nëse dhe është një rrënjë e polinomit , atëherë mund të zgjidhet i tillë që .
Pra, për çdo çdo dy fusha ndarëse të -së janë -izomorfike.
Lema 1.
Fusha ndarëse e një polinomi me gradë mbi ka gradë . Në qoftë se është i pathjeshtueshëm mbi , atëherë .
Teorema 2.
Le të jetë dhe fusha ndarëse mbi . Nëse nuk ka rrënjë të shumëfishta, atëherë
| (1) |
2.1. Grupi Galua i polinomeve
Jepet polinomi me gradë , i pafaktorizueshëm në , i cili faktorizohet si
| (2) |
në fushën ndarëse . Ateherë, është shtrirje Galua sepse është shtrirje normale ( është fushë ndarëse) dhe shtrirje e ndashme (sepse është fushë perfekte). Grupi quhet grupi i Galuait i mbi dhe shënohet me . Elementët e përkëmbejnë rrënjët e . Pra grupi i Galuait i një polinomi ka një kopje izomorfike në , e cila përcaktohet deri në klasën e konjugimit nga
Pohim 1.
Dy pohimet e mëposhtme janë të vërteta:
-
\edefitn(i)
Shënojmë me dhe . Atëherë . Për më tepër, është një nëngrup i grupit alternativ atëherë dhe vetëm atëherë kur diskriminanti është një katror i plotë në .
-
\edefitn(ii)
Faktorët e pazbërthyeshëm të në korrespondojnë me orbitat e -së. Për më tepër, është një nëngrup transitiv i atëherë dhe vetëm atëherë kur është i pathjeshtueshëm.
Për vërtetimin e këtyre fakteve shihni [algjebra].
3. Zgjidhja e ekuacioneve polinomialë të gradës së 5-të
Lema 2.
Le të jetë një polinom i pathjeshtueshëm i gradës së pestë. Atëherë është izomorfik me një nga këta grupe: , , , or
Proof.
është transitiv, prandaj nëngrupi i tij Sylow-5 është izomorfik me (i gjeneruar nga një cikël i rendit 5). Nëse është normal, atëherë ka të paktën 6 nëngrupe Sylow-5; atëherë , prandaj nga ku rrjedh . Nëse është normal në atëherë është i konjuguar ose , (grupi dihedral i rendit 10) ose , normalizuesi i plotë i në , i rendit 20 (i quajtur edhe grupi Frobenius i rendit 20). ∎
Shënim 1.
Nëse dallori i polinomit të gradës së pestë është katror i plotë në atëherë përmbahet në . Kjo do të thotë që është , ose .
3.1. Kuintikët e zgjidhshëm
Nëse atëherë ekuacioni nuk është i zgjidhshëm me radikale. Ne duam të shqyrtojmë këtu rastin .
Le të jetë një polinom i pathjeshtueshëm i gradës së pestë në i dhënë në formën:
Le të jetë , nëngrup transitiv i përftuar nga përkëmbimi i rrënjëve të ndryshme . Si më parë përfaqëson fushën ndarëse të -së. Një element 5-ciklor në i korrespondon një pentagoni (të orientuar) me kulme . Një 5-cikël dhe inversi i tij korrespondojnë me një pentagon të pa orientuar.
| (a) | (b) |
Kurse gjithë grupi ciklik i korrespondon pentagonit së bashku me ”të kundërtin e tij”.
| (a) | (b) | (c) | (d) |
është normalizuesi i në dhe përkëmben pentagonin me të kundërtin e tij. është nëngrupi i që fikson pentagonin (grupi i simetrisë së pentagonit) dhe nëngrupi i rrotullimeve. Për shembull, gjenerohet nga
| (3) |
ku and . Pra në se atëherue fikson
| (4) |
ku termi i parë (respektivisht termi i dytë) korrespondon me brinjët e pentagonit (respektivisht pentagonit të kundërt).
Janë gjashtë nëngrupe 5-Sylow të që jepen si më poshtë
Për të gjetur gjithë invariantet për çdo group , ne konsiderojmë polinomin si një formë binare .
3.2. Format binare dhe invariantët e tyre
Një formë binare është një polinom homogjen me gradë ; shih [b-sh] për një përshkrim të formave kuadratike në literaturën Shqip dhe [Geyer, H] për format binare të gradës . Le të jetë një fushë dhe hapësira e formave binare me gradë dhe koefiçentë në . është një hapësirë vektoriale mbi . Grupi vepron mbi si në vazhdim:
Ne do të shënojmë me . Dy forma binare quhen ekuivalente kur janë në të njëjtën orbitë të këtij veprimi.
Le të marrim tani një formë binare me gradë . Mbi mbylljen algjebrike të -së, kjo formë faktorizohet si më poshtë
ku . Vërtetimi i këtij fakti mund të shihet lehtë si më poshtë. Supozojmë se . (Në qoftë se përdorim induksionin mbi ). Atëherë kemi
për disa . Vini re se çdo faktor mund të shkruhet si
Pra,
Veprimi i grupit mbi për çdo ,
dërgon formën binare tek
Pra kemi
Versioni projektiv i është , që formohet duke zëvendësuar me
| (5) |
në formulat që përkufizojnë , .
| (6) |
Meqënëse ka gjashtë 5-Sylow nëngrupe, shënojmë me elementët përkatës të këtyre nëngrupeve. Këto elementë janë
| (7) |
Lema 3.
dhe për .
përkëmben . Nëse është i konjuguar me një nëngrup të , atëherë fikson një nga Pikërisht elementi që fiksohet duhet të jetë në . Pra, kusht i nevojshëm dhe i mjaftueshëm që një polinom i pathjeshtueshëm të jetë i zgjidhshëm me radikale është që një nga të jetë në , ose me fjalë të tjera polinomi
| (8) |
të ketë një rrënjë në , ku jepet në Eq. 4 dhe si më poshtë:
| (9) |
Teorema 3.
Në qoftë se fikson një atëherë është i konjuguar me një nëngrup të , kur janë të ndryshme.
Proof.
Për të vërtetuar këtë mjafton të vërtetojmë se janë dy nga dy të ndryshme kur . Pra duhet të vërtetojmë se . Duke përdorur algjebrën kompjutacionale ne mund të gjejmë diskriminantin e dhe shohim se është një polinom si më poshtë
ku , dhe janë dhënë në LABEL:eqs. Kjo përfundon vërtetimin.
∎
Koefiçentët e janë funksione simetrike në , prandaj janë shprehje polinomiale . Qëllimi ynë është të gjejmë këto shprehje. Kjo do na japë një kriter për të kontrolluar nëse është i zgjidhshëm me radikale.
Lema 4.
Le të jetë , , polinomi simetrik elementar
| (10) |
Atëherë
| (11) |
është një shprehje polinomiale homogjene në e gradës . Këto polinomeve janë invariante nën veprimin e në kuintikët binare: Për çdo kuintiku ka të shoqëruar të njëjtin .
Proof.
Për çdo kemi
Pra . Meqënëse janë shprehje polinomiale në , për , atëherë është funksion racional në , ku numëruesi është një fuqi e . Duke këmbyer rolet e me kemi që edhe emëruesi është një fuqi e . Kjo do të thotë që është konstante, i.e., është një polinom në . Nëse zevëndësojmë secilin me për një skalar atëherë secili do të shumëzohet me , kështu do të shumëzohet me . Prandaj është homogjen i gradës . Pjesa tjetër është e qartë.
∎
Për shihni LABEL:i6.
Janë katër invariante kryesore të kuintikëve, të shënuara , të gradës 4,8,12 dhe 18, të tillë që secili - polinom invariant në është polinom (shiko e.g. I. Schur, Vorlesungen ueber Invariantentheorie, Springer 1968). Për të përcaktuar , na duhen disa madhësi ndihmëse
dhe të përkufizuara nga
| (12) |
Atëherë,
| (13) |
Nga teoria klasike e invariantëve mund të shprehen si shprehje në , një rezultat i shihni Berwick 1915; shihni [king-beyond-quartic].
| (14) |
Pra koefiçentët e tani jepen si polinome në koefiçentët e . Rezultatet e mësipërme i përmbledhim më poshtë:
Teorema 4.
Le të jetë dhënë një polinom kuintik i pathjeshtueshëm me koefiçentë në dhe të përkufizuara si më lart në koefiçentët e . Atëherë është i zgjidhshëm me radikale atëherë dhe vetëm atëherë kur
| (15) |
ka një rrënjë në .