Kýsa Dönem Uzam-Zamansal Trafik Tahmini
Short-Term Spatio-Temporal Traffic Forecasting

Akýn Taþcýkaraoðlu1, Fatma Yýldýz Taþcýkaraoðlu2, Ýbrahim Beklan Küçükdemiral2

1Elektrik Mühendisliði Bölümü

Yýldýz Teknik Üniversitesi, Ýstanbul

atasci@yildiz.edu.tr

2Kontrol ve Otomasyon Mühendisliði Bölümü

Yýldýz Teknik Üniversitesi, Ýstanbul

{fayildiz,beklan}@yildiz.edu.tr

Özetçe

Þehir içi yollarda yaþanan týkanýklýk, gecikme ve çevre problemlerini en aza indirmek amacýyla gerçekleþtirilen çalýþmalarýn önemi özellikle son yýllarda oldukça artmýþtýr. Bu çalýþmalar içerisinde, kýsa dönem trafik akýmý ve ortalama araç hýzý tahmini yöntemleri; uygulanabilirliklerinin kolay olmasý, farklý amaçlar için etkin bir þekilde kulllanýlabilmeleri ve maliyetlerinin oldukça düþük olmasý nedeniyle ön plana çýkmaktadýrlar. Trafik aðýndaki istenen noktalara ait bað akýmlarýnýn ve araç hýzlarýnýn gelecekteki olasý deðerlerinin tahmin edildiði bu yöntemlerin, trafik yönetiminde yaþanabilecek sorunlarý öngörerek trafik sýkýþýklýðýný azaltmaya yardýmcý olduðu çok sayýda çalýþmada belirtilmektedir. Bu yayýnda, bir baðdaki ortalama araç hýzý tahminleri için çok sayýda noktadan alýnan geçmiþ verileri göz önüne alan bir uzam-zamansal yaklaþým sunulmaktadýr. Belirtilen yaklaþým, her bir aþamada en faydalý verileri belirleyerek yalnýzca bu verilerin giriþ veri kümesine dahil edilmesini saðlayan bir algoritma içermektedir. Algoritma içerisinde seyrek matrislerin elde edilmesi ile tahmin doðruluðunun arttýrýlabilmesi saðlanýrken tahminlerin gerçekleþtirilme sürelerinin de literatürde yer alan yöntemlere oranla kayda deðer derecede iyileþtirilmesi hedeflenmektedir.

Abstract

The studies carried out with the objective of minimizing the effects of congestion, delay and environment problems on the transportation network have gained increasing importance in the last years. Among these studies, short-term traffic flow and average vehicle speed forecasting methods have come into prominence due to their easy implementations, efficient usage on different areas and cost-effectiveness. A large number of studies have reported that these methods, in which the expected future values of link flows and average speeds are forecasted in desired points, can reduce the traffic congestion by anticipating the problems in traffic management. In this paper, a spatio-temporal approach accounted for historical traffic characteristics data collected from a large number of points is presented for average speed forecasts in a given link. The proposed approach includes an algorithm that enables to take into account the most informative data in an input set by determining them for each stage. It is aimed to increase the forecasting accuracy by using sparse matrices in the algorithm while decreasing the calculation times significantly compared to the similar methods presented in the literature.

1 Giriþ

Geliþmiþ ülkelerdeki büyük kentlerde yaþanan nüfus ve araç sahipliðindeki hýzlý artýþýn ve þehirleþmenin ulaþtýrma aðý üzerindeki etkilerine baðlý olarak yaþanan týkanýklýk, gecikme, güvenlik ve çevre problemlerini en aza indirmek amacýyla gerçekleþtirilen ve biliþim teknolojileriyle desteklenen faaliyetler, Akýllý Ulaþým Sistemleri olarak adlandýrýlmaktadýr. Þehirlerde yaþanan trafik týkanýklýðýnýn insanlarýn yaþam kalitesi üzerindeki doðrudan etkileri nedeniyle akýllý ulaþým sistemlerinin, gelecekteki akýllý þehir planlamalarýnda çok önemli bir bileþen olarak yer almasý beklenmektedir. Bu nedenle, trafiðin durumundaki beklenen geliþmeler, trafiðin güvenli ve ekonomik bir þekilde yönetilmesi açýsýndan oldukça büyük bir öneme sahiptir. Belirli trafik karakteristiklerinin önceden bilinmesi, trafik yönetim sistemlerine veri desteði saðlamalarýnýn yaný sýra kullanýcýlara da trafik þartlarý hakkýnda önemli bilgiler verebilir. Ancak sürekli deðiþen yapýsý nedeniyle, trafik týkanýklýðý ve týkanýklýðý etkileyen faktörler arasýndaki etkileþimleri modellemek için geliþmiþ yöntemlere ihtiyaç duyulmaktadýr.

Bu amaçla geliþtirilen tahmin yöntemlerinin yapýsý öncelikle yolun türüne (otoyol, þehir içi arter, vb.) baðlýdýr. Yol türlerinin her birinin kendine özgü bir karakteristiði vardýr. Örneðin, ýþýklý kavþaklar ve yaya geçiþleri gibi çeþitli kýsýtlar, otoyollara oranla þehir içi arterlerdeki tahmin iþlemini daha karmaþýk bir hale getirmektedir [1]. Þehir merkezlerine yakýn olan ve çok sayýda katýlýma sahip olan otoyollardaki trafik karakteristiklerinin tahminleri de benzer þekilde þehirlerarasý otoyollara kýyasla daha zor bir iþlem olarak nitelendirilebilir. Model seçimindeki bir diðer önemli faktör ise gerekli tahmin aralýðýdýr ve bu süre çoðunlukla tahminlerin kullanýlacaðý uygulama alaný göz önüne alýnarak belirlenmektedir. Bir genelleme yapacak olursak, yüksek doðrulukta modellemeye olanak saðlamalarýndan dolayý, daha küçük tahmin adýmlarýnýn gerçek uygulamalar için daha deðerli olduðu söylenebilir.

Akým, yolculuk zamaný, kuyruk uzunluðu, hýz ve yoðunluk gibi farklý trafik karakteristikleri arasýnda trafik akýmý ve hýz tahminleri, trafik týkanýklýðýnýn azaltýlmasý ve akýllý ulaþým sistemlerinde ulaþým hareketliliðinin arttýrýlmasý açýsýndan anahtar bir role sahiptir. Özellikle, birkaç dakikadan birkaç saate kadar olan kýsa dönem trafik akýmý ve ortalama hýz tahminleri, dinamik trafik kontrolünü destekleyerek, gecikmeleri ve trafik týkanýklýðýný azaltmada oldukça etkili olmaktadýrlar. Belirtilen parametrelerin tahmininde kullanýlan klasik yöntemler kararlý trafik þartlarý için belli bir doðrulukta tahminler saðlamaktadýrlar. Ancak, trafiðin en yoðun olduðu saatlerdeki yüksek taþýt sayýsý, yetersiz yollar, kazalar, koordinasyonu saðlanamamýþ trafik ýþýklarý ve kötü hava þartlarý gibi çok sayýda etkenin neden olduðu yoðun trafik durumlarý için bu yöntemler çoðunlukla hatalý tahminler vermektedirler.

Birbirine fiziksel olarak baðlý yollardan alýnan veriler, trafik þartlarýndaki bu kýsa ve uzun süreli deðiþimleri dikkate alarak tahmin yöntemlerinin doðruluðunu iyileþtirebilirler. Özellikle, trafiðin akýþ yönüne göre daha baþlarda bulunan baðlardan alýnan verilerin, sonraki baðlarýn tahmini üzerinde genellikle güçlü bir etkisi olacaktýr. Bu amaçla, bir ön araþtýrma gerçekleþtirilerek belirli bir aðdaki trafik akýmýna ve ortalama hýza en fazla etki eden faktörler belirlenebilir ve yalnýzca bu faktörler tahmin algoritmalarýnda kullanýlabilir. Alternatif olarak, týkanýk ve týkanýk olmayan trafik þartlarý için çoklu rejim (multi-regime) yöntemleri de tercih edilebilir. Ancak, trafik akýmý ile trafik þartlarýndaki beklenen ve beklenmeyen olaylar arasýndaki karmaþýk iliþkinin tam olarak belirlenebilmesi genellikle mümkün olmamaktadýr. Üstelik bu iliþki zamanla sürekli olarak deðiþmektedir ve böylece bir model elde etmek daha da zor hale gelmektedir. Bu sorunlarýn üstesinden gelmek amacýyla, að üzerindeki çeþitli noktalardaki belli bir sayýda aday deðiþken içerisinden her bir adýmda en uygun giriþleri belirleyen ve bir sonraki tahminde yalnýzca bu verileri dikkate alan tahmin yaklaþýmlarý literatürde son yýllarda oldukça ön plana çýkmýþtýr. Uzam-zamansal modeller olarak adlandýrýlan bu geliþmiþ modeller, geniþ bir að üzerindeki çeþitli bilgileri dikkate almalarý nedeniyle, trafikteki deðiþen þartlara kolaylýkla uyum saðlayabilirler. Bu nedenle, tekrarlanmayan geçici þartlar dahil farklý trafik þartlarý için sürdürülebilir bir tahmin kalitesi saðlayabilirler.

Literatürde özellikle son yýllarda, trafik aðlarýndaki verilerin toplanmasý için kullanýlmaya baþlanan geliþmiþ teknolojiler ile birlikte geniþ bir aralýkta uzamsal ve zamansal trafik verilerinin elde edilebilmesi, trafik akýmý ve ortalama araç hýzý tahmini alanýnda bu verileri kullanan çok sayýda yöntemin geliþtirilmesine olanak saðlamýþtýr. Stathopoulos vd. [2] bir þehir içi ýþýklý kavþak için çok deðiþkenli zaman serileri modellerini kullanarak kýsa dönemli akým tahminleri gerçekleþtirmiþlerdir. Benzer yapýdaki bir diðer çok deðiþkenli uzam-zamansal model ise Dong vd. [3] tarafýndan geliþtirilerek, týkanýk ve týkanýk olmayan trafik durumlarýnda hýz ve akým tahminleri için modelin etkinliði ayrý ayrý test edilmiþtir. Sun vd. [4] ve Tselentis vd. [5] uzamsal ve zamansal trafik akýmý tahminlerinde Bayesian aðlarý yöntemini kullanmýþlardýr. Bulanýk mantýk tabanlý bir þehir içi trafik tahmini yöntemi ise Dimitriou vd. [6] tarafýndan önerilmiþtir. Bu yayýnda önerilen tahmin yöntemine benzer olarak, Sun ve Zhang [7] bir aðdaki bað akýmlarý arasýndaki korelasyonlarý dikkate alarak belirli bir að için yalnýzca yüksek korelasyona sahip aðlardan gelen verileri giriþ verisi kümesine dahil etmiþlerdir. Sonuç olarak özellikle birbirine yakýn olan aðlardan alýnan verilerin tahmin doðruluðu üzerinde olumlu etkisi olduðunu belirtmiþlerdir. Ancak yalnýzca belirli aðlardan alýnan verilerin tahmin algoritmalarýnda kullanýlmasý, trafikteki aniden meydana gelen beklenmeyen durumlarda çoðunlukla baþarýsýz tahminler üretmektedirler. Bu amaçla bu yayýnda önerilen yöntem içerisinde, baðlar arasýndaki korelasyonlar sürekli olarak hesaplanarak yalnýzca mevcut durum için en yüksek korelasyona sahip baðlardan gelen veriler dikkate alýnmaktadýr. Trafik karakteristiklerine ait verilerin model içerisine dahil edilmesi iþlemi her bir tahmin ufkunda tekrar deðerlendirilmektedir ve bu sayede yalnýzca bazý baðlarýn tahminler üzerindeki etkilerini sürekli olarak kullanan literatürdeki modellerden [8] daha yüksek tahmin doðruluklarýnýn elde edilmesi hedeflenmektedir. Uzamsal verinin trafik tahminindeki kullanýmý ve önemi Vlahogianni vd. [9] tarafýndan geniþ bir çerçevede incelenmiþtir.

Bu çalýþmada, uzamsal ve zamansal trafik akým hýzý tahmini yöntemlerinin, özellikle ortalama yolculuk zamanlarýnda ve tüketilen yakýt miktarlarýnda saðladýðý iyileþmeler göz önüne alýnarak, yüksek tahmin doðruluðuna sahip bir uzam-zamansal ortalama hýz tahmini yöntemi geliþtirilmiþtir. Tahmin modeli içerisine farklý baðlara ait verilerin dahil edilebilmesi için, matematiksel olarak basit bir çözüm sunmalarý nedeniyle çok deðiþkenli zaman serileri modelleri kullanýlmýþtýr. Önerilen yöntemin iki ana katkýsýnýn olacaðý düþünülmektedir. Trafik akým hýzlarýnýn gelecekteki deðerlerinin tahmin edilmesi ve bu sayede trafik týkanýklýðý açýsýndan sorun yaþamasý muhtemel olan bölgelerde, trafik ýþýklarýnýn yeþil sürelerine müdahale edilmesi ve/veya taþýt sahiplerinin trafik tabelalarý ve akýllý telefon uygulamalarý (Google maps, Yandex navigator, vb.) ile bilgilendirerek alternatif yollara yönlendirilmesi, hedeflenen katkýlardan ilkini oluþturmaktadýr. Diðer katký ise özellikle trafikte yaþanacak geçici sorunlarýn çözümünde yöntemin saðlayacaðý faydadýr. Örneðin, literaturde geleneksel olarak kullanýlan modelleme ve parametre kestirimi yöntemleri ile zamanlama planý belirlenen bir yolda meydana gelebilecek bir trafik kazasý, yapýlan planlamalarýn etkinliðini önemli ölçüde azaltacaktýr. Bu ve trafik akýmýndaki benzeri geçici sorunlarýn etkileri, yapýlacak olan tahminler ile belirli bir süre önce öngörülerek en aza indirilebilir. Modelleme yaklaþýmlarýnýn aksine tahmin yöntemleri dinamik olarak güncellenen veri kümelerini kullandýklarý için bahsedilen geçici sorunlarýn etkilerinin belirlenmesinde literatürde sýklýkla kullanýlmaktadýrlar. Mevcut yayýn kapsamýnda geliþtirilen tahmin yönteminin, hem modelleme ve parametre kestirimi yaklaþýmlarý ile bir arada kullanýlabileceði hem de geçici durumlarda bu iki yönteme alternatif olabileceði söylenebilir. Her iki durumda da tek amaç, trafik kontrol yöntemlerinin etkinliðini en üst seviyeye çýkarmaktýr. Bu sayede, mevcut trafik aðlarý kullanýlarak, insanlarýn trafikte geçirdiði süreleri en aza indirebilmek, trafiðin insanlar üzerindeki sosyal ve ekonomik etkilerini azaltabilmek, taþýtlarýn neden olduðu karbon emisyonlarýnýn miktarýný düþürebilmek ve trafiðin neden olduðu diðer tüm olumsuz etkileri azaltabilmek daha mümkün hale gelecektir.

2 Uzam-Zamansal Tahmin Modeli

Bu yayýnda bir kýsa dönem ortalama hýz tahmini yöntemi geliþtirilmiþtir. Geliþtirilen yöntem, önceki bölümde belirtildiði gibi farklý noktalardan alýnan veriler arasýndaki korelasyonlarýn dikkate alýnmasý prensibine dayanmaktadýr. Þekil 1’de bu yayýnda kullanýlan veri seti içerisindeki üç farklý baða ait beþ dakika ortalamalý hýz verileri gösterilmektedir. Bir güne ait verilerin yer aldýðý bu þekilde birbirine yakýn farklý yollardaki ortalama hýz deðerlerinin benzer karakteristiðe sahip olduðu açýkça görülmektedir. Üç baða ait deðerler bazen ayný anda azalýrken veya artarken bazý zamanlarda ise bu deðiþimler belli bir zaman gecikmesi ile diðer baðlarda gözlemlenmektedir. Özellikle zaman gecikmelerine sahip bilgilerin önerilen tahmin yönteminin etkinliði üzerinde oldukça önemli bir etkisi bulunmaktadýr.

Figure 1: Farklý baðlara ait ortalama hýz ölçümleri.

Geliþtirilen yöntemin temeli, yüksek doðrulukta tahminler saðlamasý ve basit yapýsý nedeniyle literatürde kýsa süreli tahminler için sýklýkla kullanýlan Otoregresif Modele (Autoregressive - AR) dayanmaktadýr [10]. Bu modeller ayrýca, geliþtirilecek olan modelin ana hedefi olan, çok sayýda baðdan alýnan ve farklý trafik karakteristiklerine ait olan tüm verilerin model içerisine dahil edilmesi fikrine olanak saðlamaktadýr. AR modeller, bir sistemin çýkýþ deðiþkeninin, sisteme ait geçmiþ verilerin aðýrlýklandýrýlmýþ doðrusal bir kombinasyonu olarak elde edilebileceði varsayýmýna dayanýrlar. Bu yaklaþýmý, yayýndaki geniþ bir veri setinin kullanýlmasý hedefine uygun olarak çok deðiþkenli sistemlere uygulayabiliriz. Burada $P$ ($p=1,2,\dots,P$) adet çýkýþ deðiþkenine (örneðin, $P$ adet baðýn ortalama hýz deðerlerine) ait ölçümlere sahip olduðumuzu varsayalým. Bu çýkýþ deðiþkenleri, $P=V\times S$ olmak üzere $S$ ($s=1,2,\dots,S$) adet düðümden alýnan $V$ ($v=1,2,\dots,V$) adet deðiþkene ait ölçümler olabilir. $t$ ($t=1,2,\dots,M+n$) örnek zamanýnda $s$’inci baðda ölçülen $v$’ninci deðiþkenin ölçümünü $y^{v^{*},s^{*}}$ olarak tanýmlayalým ve bu durumda hedef (tahmin edilmek istenen) çýkýþ deðiþkeni $y^{v,s}_{t}$ olsun. Sonuç olarak bir Çok Deðiþkenli AR model (Multivariate Autoregressive - M-AR), diðer adýyla Vektör Otoregresif model (1)’deki gibi elde edilebilir:

$$y^{v^{*},s^{*}}_{t}=\sum_{\begin{subarray}{c}v=1\\ s=1\end{subarray}}^{V,S}\sum_{i=1}^{n}y^{v,s}_{t-i}x^{v,s}_{i}+e^{v^{*},s^{*}}_{t},$$ (1)

$$\small\underbrace{\left[\begin{array}[]{c}y_{n+1}^{v^{\star},s^{\star}}\\ y_{n+2}^{v^{\star},s^{\star}}\\ \vdots\\ y_{n+M}^{v^{\star},s^{\star}}\end{array}\right]}_{\boldsymbol{b}\in\mathbb{R}^{M}}=\underbrace{\left[\begin{array}[]{ccc|cc|ccc}y_{n}^{1,1}&\ldots&y_{1}^{1,1}&\ldots&\ldots&y_{n}^{V,S}&\ldots&y_{1}^{V,S}\\ y_{n+1}^{1,1}&\ddots&\vdots&&&y_{n+1}^{V,S}&\ddots&\vdots\\ \vdots&\ddots&\vdots&&&\vdots&\dots&\vdots\\ y_{n+M-1}^{1,1}&\ldots&y_{M}^{1,1}&\ldots&\ldots&y_{n+M-1}^{V,S}&\ldots&y_{M}^{V,S}\\ \end{array}\right]}_{\boldsymbol{A}\in\mathbb{R}^{M\times N}}\underbrace{\left[\begin{array}[]{c}x_{1}^{1,1}\\ \vdots\\ x_{n}^{1,1}\\[3.87498pt] \hline\cr\\[-5.81247pt] \vdots\\ \vdots\\[3.87498pt] \hline\cr\\[-5.81247pt] x_{1}^{V,S}\\ \vdots\\ x_{n}^{V,S}\\ \end{array}\right]}_{{\boldsymbol{x}\in\mathbb{R}^{N}}}\begin{array}[]{l}\\[-34.1433pt] \hbox{\multirowsetup$\left\}\vbox{\vrule height=0.0pt,width=0.0pt}\textnormal{$\text{Blok}\penalty\ 1$}\right.$}\\ \\ \\ \\ \\ \\[19.91692pt] \hbox{\multirowsetup$\left\}\vbox{\vrule height=0.0pt,width=0.0pt}\textnormal{$\text{Blok}\penalty\ P$}\right.$}\\ \\ \end{array}\\ \hskip 14.45377pt+\underbrace{\left[\begin{array}[]{c}e_{n+1}^{v^{\star},s^{\star}}\\ e_{n+2}^{v^{\star},s^{\star}}\\ \vdots\\ e_{n+M}^{v^{\star},s^{\star}}\end{array}\right]}_{\boldsymbol{e}\in\mathbb{R}^{M}}$$ (2)

$$\small\underbrace{\left[\begin{array}[]{c}y_{n_{\text{max}}+1}^{v^{\star},s^{\star}}\\ y_{n_{\text{max}}+2}^{v^{\star},s^{\star}}\\ \vdots\\ y_{n_{\text{max}}+M}^{v^{\star},s^{\star}}\end{array}\right]}_{\boldsymbol{b}\in\mathbb{R}^{M}}=\underbrace{\left[\begin{array}[]{ccccc|c|ccc}y_{n_{\text{max}}}^{1,1}&\ldots&\ldots&\ldots&y_{n_{\text{max}}-n_{1}+1}^{1,1}&\ldots&y_{n_{\text{max}}}^{V,S}&\ldots&y_{n_{\text{max}}-n_{P}+1}^{V,S}\\ y_{n_{\text{max}}+1}^{1,1}&\ddots&\ddots&\ddots&\vdots&&y_{n_{\text{max}}+1}^{V,S}&\ddots&\vdots\\ \vdots&\ddots&\ddots&\ddots&\vdots&&\vdots&\ddots&\vdots\\ y_{n_{\text{max}}+M-1}^{1,1}&\ldots&\ldots&\ldots&y_{n_{\text{max}}-n_{1}+M}^{1,1}&\ldots&y_{n_{\text{max}}+M-1}^{V,S}&\ldots&y_{n_{\text{max}}-n_{P}+M}^{V,S}\\ \end{array}\right]}_{\boldsymbol{A}\in\mathbb{R}^{M\times N}}\underbrace{\left[\begin{array}[]{c}x_{1}^{1,1}\\ \vdots\\ \vdots\\ \vdots\\ x_{n_{1}}^{1,1}\\[3.87498pt] \hline\cr\\[-5.81247pt] \vdots\\[3.87498pt] \hline\cr\\[-5.81247pt] x_{1}^{V,S}\\ \vdots\\ x_{n_{P}}^{V,S}\\ \end{array}\right]}_{{\boldsymbol{x}\in\mathbb{R}^{N}}}\begin{array}[]{l}\\[-36.98857pt] \hbox{\multirowsetup$\left\}\vbox{\vrule height=0.0pt,width=0.0pt}\textnormal{$\text{Blok}\penalty\ 1$}\right.$}\\ \\ \\ \\ \\[54.06023pt] \hbox{\multirowsetup$\left\}\vbox{\vrule height=0.0pt,width=0.0pt}\textnormal{$\text{Blok}\penalty\ P$}\right.$}\\ \\ \end{array}\\ +\underbrace{\left[\begin{array}[]{c}e_{n_{\text{max}}+1}^{v^{\star},s^{\star}}\\ e_{n_{\text{max}}+2}^{v^{\star},s^{\star}}\\ \vdots\\ e_{n_{\text{max}}+M}^{v^{\star},s^{\star}}\end{array}\right]}_{\boldsymbol{e}\in\mathbb{R}^{M}}$$ (3)

Burada $x^{v,s}_{i}$ ($\forall i,v,s$) ilgili regresyon katsayýlarýný, $n$ model derecesini ve $e^{v^{*},s^{*}}_{t}$ Gauss gürültüsünü (Gaussien noise) temsil etmektedir. Eþitlik (1), $N:=nP$ olacak þekilde Eþitlik (2)’de gösterildiði gibi geniþletilebilir. Model eðitimi aþamasýnda amaç, $e$ gürültü bileþenini de dikkate alarak $\boldsymbol{b}\in\mathbb{R}^{M}$ ve $\boldsymbol{A}\in\mathbb{R}^{M\times N}$ gözlemlerini en iyi þekilde açýklayan bir $\boldsymbol{x}\in\mathbb{R}^{N}$ katsayý vektörünü belirlemektir. Eþitlik (2)’den açýkça görülebileceði üzere $x$ katsayýlarý bir blok yapý içerisinde toplanmýþlardýr. Diðer bir ifadeyle, her bir deðiþkene ait katsayýlar $n$ uzunluðundaki bir blok vektöre karþýlýk gelmektedir.

Farklý trafik karakteristiklerine ait olan ve farklý noktalardan ölçülen deðerler birbirinden farklý büyüklüklere sahip olduklarýndan, $b$ vektörü ve $A$ matrisindeki tüm deðerler bir normalizasyon iþlemi ile 0-1 aralýðýndaki deðerlere dönüþtürülmektedir. Bu sayede, bu deðerlerden herhangi birinin $\boldsymbol{x}$ vektörü katsayýlarýnýn belirlenmesindeki etkisinin diðer deðiþkenlere oranla çok daha fazla veya az olmasý önlenmektedir.

Eþitlik (2)’de tüm $n$ derece deðerlerinin eþit olduðu varsayýlmýþtýr. Baþka bir ifadeyle, hedef bað akýmý ve diðer baðlardaki deðiþkenlerin ayný $n$ derecesindeki AR modelleri ile iliþkilendirildiði kabul edilmiþtir. Ancak her baðýn ve baðlara ait her deðiþkenin (akým, yolculuk süresi, kuyruklanma uzunluðu, araç hýzlarý, yoðunluk, vb.) tahmin deðerlerine olan etkisinin farklý olacaðý açýktýr. Bu nedenle Eþitlik (2)’de verilen M-AR modelinin farklý $n$ derecelerine sahip deðiþkenler için düzenlenmiþ hali, $n_{i}$ ($i=1,2,\dots,P$) $i$’ninci baða ait derece, $n_{\text{max}}\geq\max_{i}n_{i}$ ve $N:=\sum_{i=1}^{P}n_{i}$ olmak üzere Eþitlik (3)’de verilmiþtir. Bu modelde her biri farklý blok uzunluklarýna sahip olan düzgün daðýlmamýþ blok katsayýsý matrisi $x$ elde edilir. Bu sayede hedef akým çýkýþý ile her bir baða ait deðiþkenler arasýndaki korelasyonlara göre tüm deðiþkenler arasýnda bir ayrým yapýlmasý saðlanmýþtýr.

Verilen modellerde $x$ vektör katsayýlarý farklý yollarla elde edilebilir. Örneðin en küçük kareler yöntemi kullanýlarak her bir tahmindeki hatalarýn karelerinin toplamý en küçük olacak þekilde gerekli katsayýlar elde edilebilir. Ancak hýz tahminleri için geliþtirilecek olan model çok sayýda farklý baðýn her birinden alýnacak olan trafik karakteristiklerine ait verileri içerecektir. Dolayýsýyla tahminlerin gerçekleþtirilebilmesi için harcanacak süre kýsa dönemli bir tahmin algoritmasý için oldukça fazla olacaktýr. Kýsa süreli tahminlerde, tahmin süresinin kayda deðer derecede artmasý, elde edilen yüksek tahmin doðruluklarýnýn önemini azaltmaktadýr. Bu nedenle, bu yayýnda geliþtirilen modelde kullanýlacak yöntemlerle seyrek (sparse) $x$ vektörleri elde edilmeye çalýþýlmaktadýr. Burada bir varsayým yapýlarak çok sayýda baðdan alýnan hýz verileri arasýnda yalnýzca bazýlarýnýn, tahmin edilmeye çalýþýlan baða ait ortalama hýz ile arasýnda güçlü bir korelasyon olduðu göz önüne alýnmaktadýr. Fiziksel olarak da anlamlý olacak olan bu belirli deðerlerin tahmin üzerindeki olumlu etkileri düþünülerek tahmin aþamasýnda yalnýzca bu deðerlerin dikkate alýnmasý saðlanmaktadýr. Baþka bir ifade ile tahmin doðruluðundan ödün vermeksizin $x$ vektör elemanlarýnýn mümkün olduðunca büyük bir kýsmýnýn sýfýr olmasý saðlanmaktadýr. Literatürde bu vektörler blok-seyrek (block-sparse) olarak adlandýrýlmaktadýr. Burada en önemli soru sýnýrlý sayýdaki sýfýr olmayan $x$ vektörü elemanlarýnýn nasýl belirleneceðidir. Literatürde rüzgar hýzýnýn tahmin edildiði çalýþmalarda ( [11, 12]), sýkýþtýrmalý algýlama (Compressive Sensing) yöntemi kullanarak hesaplanan $x$ vektörleri sayesinde tahmin doðruluðu açýsýndan elde edilen kayda deðer sonuçlar göz önüne alýnarak bu yayýnda blok-seyrek $x$ vektörleri (4)’te verilen optimizasyon problemi çözülerek hesaplanmýþtýr.

$$\min_{\boldsymbol{x}}\|\boldsymbol{b}-\boldsymbol{A}\boldsymbol{x}\|_{2}\ \ \ \ \ \ (\boldsymbol{x}\ \text{blok-seyrek olmak \"{u}zere}).$$ (4)

3 Benzetim Çalýþmalarý

Önerilen yöntemin etkinliðini ölçmek amacýyla literatürde çok sayýda yayýnda yer verilen Kaliforniya Otoyol Performans Ölçüm Sistemine (PEMS v14.1) ait bir veri seti kullanýlmýþtýr. Bu sistem Kaliforniya’da bulunan otoyollar üzerindeki çok sayýdaki noktadan gerçek zamanlý verileri kaydetmektedir. Ýnternet üzerinden eriþilebilen sayfasýnda [13] bu veriler beþer dakikalýk çözünürlükte saðlanmaktadýr. Literatürdeki ilgili yayýnlarýn çok büyük bir kýsmýnda bu veriler yarým saat veya bir saatlik ortalamalara dönüþtürülerek kullanýlmaktadýrlar. Bu çalýþmalarýn temel hedefi genellikle daha yüksek zamansal çözünürlüðe sahip veriler kullanarak daha uzun süreli tahminler gerçekleþtirmektedir. Ayrýca düzeltme etkisi (smoothing effect) nedeniyle uzun sürelerde daha kararlý deðerler elde edilmektedir ve böylece daha yüksek tahmin doðruluklarý saðlanmaktadýr. Bu çalýþmada ise beþ dakikalýk veriler doðrudan kullanýlarak 30 dakikaya kadar ortalama hýz deðerleri tahmin edilmiþtir. Tahminler için 9 saatlik (5:00-14:00 arasý 108 adet beþ dakikalýk deðer) bir eðitim seti kullanýlarak ayný gün içerisindeki bu zamaný takip eden 9 saatin (14:00-23:00 arasý degerler) tahmini gerçekleþtirilmiþtir. Özellikle kýsa süreli trafik bilgisine ihtiyaç duyulan uygulamalarda (navigasyon yazýlýmlarý, trafiðin durumunu gösteren dinamik trafik tabelalarý, vb.) bu yöntemin çok daha etkin olacaðý düþünülmektedir.

Önerilen yöntemin etkinliðini test edebilmek amacýyla öncelikle tahminler farklý yöntemlerle gerçekleþtirilmiþtir. Bu amaçla, önerilen modelin temelini oluþturan AR modeli ve yapay sinir aðlarýna (YSA) dayanan baþka bir modele ait tahminler sýrasýyla Þekil 2(a) ve 2(b)’de verilmiþtir. Veriler arasýnda doðrusal bir iliþkinin tam olarak kurulamadýðý trafik akýmý ve ortalama hýz gibi deðiþkenler için literatürde genellikle YSA tabanlý yöntemler daha iyi sonuçlar vermektedirler. Ancak bu çalýþmada tüm modeller için sýnýrlý sayýda (108 adet 5 dakikalýk veri) bir eðitim seti kullanýldýðýndan, baþarýsý büyük oranda eðitim setinin boyutuna baðlý olan YSA modeli için AR modeline kýyasla gerçek deðerlerden daha uzak sonuçlar elde edilmiþtir.

(a) AR Model

(b) YSA Modeli

Figure 2: Farklý tahmin modelleri ile elde edilen tahminler.

Önerilen tahmin yöntemi ile elde edilen sonuçlar ise Þekil 3’de verilmiþtir. Þekilden görülebileceði gibi yakýn çevredeki noktalardan alýnan ölçümlerin tahmin modeli içerisine dahil edilmesi özellikle ani deðiþimlerin tahmininde büyük bir fayda saðlamaktadýr. Önerilen yaklaþýmýn bir diðer özelliði ise zamanla deðiþen veri ile birlikte en yüksek modelleme doðruluðu için $x$ vektör katsayýlarýnýn sürekli olarak tekrar hesaplanmasýdýr. Baþka bir ifadeyle, tahminlerin gerçekleþtirildiði zamana ait olan ölçümlerin giriþ verisi olarak kullanýlmasýyla, her bir tahmin ufku için yeni bir $x$ vektörü elde edilmektedir ve bir sonraki tahmin ufku için gerçekleþtirilecek tahminlerde bu vektör kullanýlmaktadýr.

Yol üzerindeki algýlayýcýlardan son olarak alýnan veriler ile tahminlerin sürekli olarak güncellenmesi ve bu sayede aðýn akým yönüne göre baþýndaki ve sonundaki baðlar arasýndaki trafik þartlarýnýn deðiþiminin incelenmesi; sabah ve akþam zirve saatler, gece yarýsý saatleri ve büyük etkinlikler (spor müsabakalar, gösteri, vb.) gibi geçici zamanlar ile kazalar ve olumsuz hava þartlarý gibi normal olmayan durumlar için literatürdeki benzer yöntemlere göre daha iyi sonuçlar vermektedir. Ayrýca önerilen modelde yinelemeli (recursive) bir yaklaþým benimsenmiþtir. Burada model eðitimi aþamasýndan sonraki ilk deðer olan $n+M+1$ deðeri tahmin edildikten sonra bu deðer $n+M+2$ deðerinin tahmininde kullanýlmaktadýr. Bu iþlem tahmin ufku boyunca devam ettikten sonra tüm $A$ matrisi yeni ölçüm deðerleri ile güncellenmektedir.

Figure 3: Önerilen yöntem ile elde edilen tahminler.

Önerilen tahmin yönteminin ve kullanýlan diðer iki adet yöntemin etkinliklerinin daha iyi anlaþýlabilmesi açýsýndan yöntemler Tablo 1’de çeþitli hata ölçütleri kullanýlarak karþýlaþtýrýlmýþtýr. Bu karþýlaþtýrmalarda literatürde en yaygýn olarak kullanýlan ortalama mutlak hata (MAE), ortalama karesel hata (RMSE) ve normalleþtirilmiþ ortalama karesel hata (NRMSE) ölçütleri kullanýlmýþtýr. Özetle, MAE’nin tahminlerin istenen süre boyunca doðruluðu hakkýnda bilgi verdiði, RMSE’nin yüksek hatalarýn karesini almasý nedeniyle özellikle bu hatalarý dikkate aldýðý ve NRMSE’nin tahmin edilen deðiþkenin genliðinden baðýmsýz olarak yüzde bir deðer saðladýðý söylenebilir. Tablo incelendiðinde önerilen yöntemin her üç kriter için de diðer yöntemlerden daha baþarýlý olduðu ifade edilebilir.

Table 1: Farklý yöntemlere ait hata ölçütlerinin karþýlaþtýrýlmasý

Tahmin yöntemi	MAE	RMSE	NRMSE
	[$km/saat$]	[$km/saat$]	[%]
YSA	2,62	3,25	13,91
AR	2,31	2,99	12,79
Önerilen yöntem	1,74	2,12	9,05

Þekil 4’de bir tahmin periyodunda (6 adet 5 dakikalik deðer) önerilen modelin hesapladýðý ve tahminlerde kullandýðý $x$ vektörü gösterilmektedir. Kesik çizgilerle ayrýlan bölümlerden görülebileceði gibi her bir baða ait model derecesi farklýdýr. Burada tahmin algoritmasýnýn, daha önceden belirtildiði gibi, o andaki tahminler için yalnýzca bazý noktalardaki deðerleri (sýfýr olmayan deðerler) dikkate aldýðý görülebilir. Bu noktalar her bir yarým saatlik sürede tahmin yöntemi tarafýndan tekrar belirlenmektedir. Tahmin süresi boyunca deðiþen $x$ vektörü incelendiðinde bazý noktalarýn her zaman tahmine bir katký saðladýðý, bazý noktalarýn ise tam aksine hiçbir zaman bir deðer almadýðý görülmüþtür.

Figure 4: Seyrek katsayý vektörü.

Verilerin alýndýðý internet sayfasýnda tüm noktalarý gösteren bir harita bulunmamaktadýr. Ancak yalnýzca $x$ vektörünün zamanla deðiþimine bakarak her bir noktanýn, tahminlerin gerçekleþtirildiði noktaya olan uzaklýðý ve iki nokta arasýndaki iliþki hakkýnda bir yorum yapabilmek mümkündür. Verilerin alýndýðý noktalarýn harita üzerindeki konumlarýný bilmeksizin, yalnýzca veriler arasýndaki korelasyonlara bakarak hangi verilerin giriþ setine dahil edilebileceðine karar verebilme özelliði, önerilen yöntemin en önemli özelliklerinden biri olarak gösterilebilir. Bu özelliði sayesinde önerilen yöntemin, özellikle eksik ve hatalý verilerin bulunduðu veri setlerinde, literatürdeki benzer yöntemlere kýyasla çok daha baþarýlý olacaðý öngörülmektedir.

4 Sonuçlar

Literatürde özellikle yenilenebilir enerji kaynaklarýndan elde edilebilecek güç miktarlarýnýn tahmini için son birkaç yýlda oldukça fazla kullanýlmaya baþlayan uzam-zamansal yöntemlerin etkinlikleri göz önüne alýnarak bu yayýnda trafiðin durumunu ifade etmek için en yaygýn olarak kullanýlan ortalama araç hýzlarýnýn gelecek tahminleri için bir uzam-zamansal yöntem sunulmaktadýr. Að üzerindeki farklý noktalardan alýnan ve çok sayýda parametreye ait olan ölçümleri tahmin aþamasýnda model içerisine dahil ederek mevcut verilerden en üst seviyede yararlanmayý saglayan bu yöntemin, farklý noktalara ait çeþitli trafik karakteristikleri arasýndaki korelasyonlarý kullanarak tahmin doðruluðunu önemli derecede arttýrdýðý gösterilmiþtir. Trafik týkanýklýðýnýn etkilerinin ardýþýk yollar üzerinde belirli bir zaman gecikmesiyle görülmesi, trafik tahminlerinde bu yöntemlerin etkin olmasýný saðlamýþtýr. Literatürde en iyi giriþlerin bir ön analiz ile belirlendiði tahmin yaklaþýmlarýnýn aksine bu yayýnda önerilen yöntem her bir tahmin ufku için yalnýzca bir önceki tahminde en iyi sonuçlarý veren deðiþkenleri ve deðerleri model içerisine dahil etmektedir. Bu nedenle, bir bölgedeki trafik akýmýndaki deðiþen trafik þartlarýnýn ve hava koþullarýnýn etkilerinin tahmin aþamasýnda dikkate alýnmasý saðlanmýþtýr. Çeþitli tahmin yöntemleri ile yapýlan karþýlaþtýrmalar önerilen yöntemin etkinliðini göstermektedir. Önerilen modelin etkinliðini arttýrmak amacýyla giriþ veri setinin yolculuk süreleri, meþguliyet ve kuyruklanma uzunluðu gibi trafik karakteristikleri ile sýcaklýk ve yaðýþ miktarý gibi hava deðiþkenleri kullanarak geniþletilmesi yakýn gelecekteki bir çalýþma olarak planlanmaktadýr.

5 Teþekkür

Bu çalýþma Türkiye Bilimsel ve Teknik Araþtýrmalar Kurumu (TÜBÝTAK) tarafýndan 115E984 no’lu "Kent içi yol aðlarýnýn modellenmesi, kalibrasyonu ve yeni bir mikrosimülatörün yaygýn olarak kullanýlan simülatörlerle karþýlaþtýrýlmasý" projesi kapsamýnda desteklenmektedir.